Yürütücü İşlev Bozuklukları Nedir? (Biraz da Mizah Katarsak)

Hadi, itiraf edelim: Hepimiz bazen hayatı sanki bir Netflix dizisi gibi izliyoruz. “Ya bu sahne ne kadar sıkıcı!” derken, kendi hayatımıza dönüp bakıyoruz ve “Bu sahne ne kadar da karmaşık!” diye düşünüyoruz. Mesela geçen hafta sonu markette karşılaştığım bir sahne… Telefonum çaldı, biri bana “Bira almayı unutma!” dedi. Telefonu cebime attım, markete girdim, tüm raflarda dönerken aklımdan bir tek şey geçti: “Bira almayı unuttum ama birini unutmamam lazım!” Ve işte, o anı biraz düşününce fark ettim ki, her şeyi unutuyor olmak sadece benim değil, birçok kişinin yaşadığı bir mesele.

Buna “Yürütücü işlev bozukluğu” deniyor aslında. Evet, kafamıza kazınan bu terimi anlamak için biraz daha derine inmemiz gerekiyor.

Yürütücü İşlev Bozuklukları Ne Demek?

Yürütücü işlev, beynimizin en önemli görevlerinden biri. Basitçe söylemek gerekirse, yürütücü işlevler, plan yapma, dikkatini odaklama, problem çözme gibi şeyleri başarma yeteneğidir. Ama… eğer bu işlevler düzgün çalışmazsa, günlük yaşam bir anda karmaşaya dönüşebilir. Yani, basit bir örnekle açıklamak gerekirse: Bugün ne yemek yapacağına karar vermek için 15 dakika boyunca buzdolabının önünde debelenip sonunda sadece pizza söylemek, yürütücü işlev bozukluğuna girer mi?

Evet, girer! (Bence)

Yürütücü İşlev Bozuklukları Nelerdir? (Ve Birkaç Komik Anı)

1. Plan Yapamamak:

Bunu herkes bir noktada yaşar, değil mi? “Ya ben bu hafta sonu şunu yapacağım!” dediğinizde, üç gün sonra hatırlıyorsunuz ama ne yapacağınızı unuttunuz. Çünkü beyniniz bir türlü “plan yapmaya” çalışırken, bir bakmışsınız Netflix’te yeni bir dizi başlamış, saatler geçmiş.

Küçük Diyalog:

Ben: “Hadi ya, bu hafta sonu şu filmi izlerim.”

Beynim: “Hangi filmi?”

Ben: “Ne bileyim ya, işte… Haa, ‘Paranormal aktiviteleri’.”

Beynim: “Kanka, o filmi 3 yıl önce izlemiştik, neyi konuşuyorsun?”

O an anlıyorum ki, yürütücü işlevim kaybolmuş. Bu aslında bir sorun.

2. Dikkat Dağınıklığı:

Evet, belki dikkat dağınıklığı sadece “öğrencilerin” yaşadığı bir şeymiş gibi düşünülür. Ama gerçekte, herkes bazen bir işin ortasında kendini başka bir yerde bulabilir. Mesela sabah kahvemi yaparken telefonuma baktım ve 20 dakika boyunca Instagram’da gezdim. Sonra “Ya, kahve ne oldu?” diye düşünürken, mutfakta her şeyin yavaşça kabusa dönüşmüş olduğunu fark ettim. Planın başı kahve içmekti, ama bir anda Instagram feed’i beni bambaşka bir dünyaya götürdü.

3. Zamanı Yönetememek:

Veya “Bir dakikaya hallederim” demek! Hadi itiraf edelim, hepimiz bu tuzağa düşmüşüzdür. 10 dakikalık bir işin 2 saate uzaması, zaman yönetimindeki eksikliklerin sonucu olabilir. Beynimiz “Bunu sonra yaparsın” diyor ama, bu “sonra”nın ne zaman olduğunu bulmak işin zor kısmı.

Küçük Diyalog:

Ben: “Hadi, şu işi hemen yapayım, sadece 5 dakika alır.”

Beynim: “Şu yeni gelen memeyi inceleyelim mi?”

Ben: “Tabii ama önce o 5 dakika…”

Beynim: “İlk önce memesine bakalım ya.”

Ve işte, zaman yönetimi bozuluyor.

4. Problem Çözme Zorluğu:

Evet, bazen çözmek istediğimiz basit bir sorunun çözüme ulaşması saatler sürebilir. Problem çözme, beyin için zorlayıcı bir işlev. Bu da yürütücü işlev bozukluklarının bir belirtisi olabilir. Mesela, eski telefonumu bulmam 15 dakika sürdü. Başta telefonumun nerede olduğunu hatırlayamıyordum, sonra bulduğumda da “Aa, niye bu kadar düşünemedim ki?” dedim.

5. Bir Yere Odaklanamamak:

Bu, aslında çoğu kişinin yaşadığı bir sorun. Hayatın her anında bir sürü şey dikkatimizi dağıtır. Ve bir anda, en basit işi yaparken bile kafamızda bir sürü düşünce dönmeye başlar. Şu an, bu yazıyı yazarken bile gözüm dışarıda uçan bir kuşa kayabilir, ama hemen kendimi toparlayıp geri dönerim. İşte yürütücü işlevin gücünden bahsediyorum.

Yürütücü İşlev Bozukluğu Nerelerde Karşılaşılıyor?

Yürütücü işlev bozuklukları aslında birçok farklı alanda kendini gösterebilir. Başka bir deyişle, bu sadece benim başıma gelen bir şey değil! Genetik, nörolojik ve psikolojik faktörlerin birleşimiyle oluşan bir durumdur. Özellikle dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB), bu bozukluğu daha belirgin hale getirebilir. Birçok çocuk ve yetişkin, DEHB nedeniyle bu işlev bozukluklarını deneyimler. Ama endişelenmeyin! Biraz pratik ve farkındalıkla bu tür durumların üstesinden gelebiliriz.

Yürütücü İşlev Bozuklukları Nasıl Tedavi Edilir?

Tedavi, aslında genellikle beyinle ilgili bazı becerilerin yeniden yapılandırılmasını içerir. Terapistler, bilişsel davranışçı terapi ve çeşitli tekniklerle, kişinin işlevlerini geliştirmesine yardımcı olabilir. Bunun dışında, yaşam tarzı değişiklikleri de büyük bir fark yaratabilir. Mesela, zaman yönetimi için uygulamalar kullanmak, dikkat geliştirmek için meditasyon yapmak ve düzenli uyumak gibi yöntemler de işe yarayabilir.

Sonuç Olarak…

Yürütücü işlev bozuklukları, her ne kadar karmaşık gibi görünse de, aslında hayatın bir parçası. Hepimizin başına gelebilir, özellikle de iç dünyamızda sürekli kaybolanlar arasında yaşıyorsak. Önemli olan, bu durumu kabullenmek ve hayatımıza mizah katmaktır. Kimse mükemmel değildir, ama işlerin biraz karışık olması gayet normaldir.

Bu yazıyı yazarken yaşadığım o anlardan biri gibi, işler bazen kafamızda karmaşaya dönüşebilir. Ama unutmamak gerekir ki, hepimizin yürütücü işlevleri bazen bozulabilir, önemli olan bu durumla barışmak ve ona çözüm bulmaktır. Öyleyse bir sonraki sefer, unuttuğunuz şeyleri tekrar hatırladığınızda, “Bu yürütücü işlev bozukluğu canıma yetti!” diye bağırmak yerine, biraz gülüp geçin. Çünkü hepimiz bazen kayboluruz; önemli olan, geri dönmeyi bilmemizdir.